Amonyak

KULLANIM YERLERİ

Amonyak, çoğunlukla nitrik asit ve amonyum tuzları imalatı ile üre, boya, ilaç ve plastik gibi organik madde imalatlarında kullanılmaktadır. Renksiz ve kendine özgü kokusu olan bir gaz olan amonyak endüstride en çok azotlu gübre ve nitrik asit üretiminde başlangıç maddesi olarak ve laboratuarlarda birçok kimyasal maddenin elde edilmesinde zayıf baz olarak kullanılır. Ayrıca, amonyaktan, normal sıcaklıkta basınç uygulandığında kolaylıkla sıvılaşan bir gaz olması ve oluşan bu sıvının buharlaşma ısısının yüksekliği (327 kcal/g) nedeniyle soğutucu gaz olarak da yararlanılmaktadır.  

2 BİLEŞİM, BİLEŞİM HAKKINDA BİLGİ

 11.07.1993 Tarih 21634 sayılı Resmi gazete’de yayınlanan Tehlikeli Kimyasallar Yönetmeliği’ne göre tehlikeli madde olarak sınıflandırılmıştır.
(1) MAK. Kapalı işyeri havasında müsaade edilen ve orada 8 saat çalışacak olanların sağlıklarını bozmayacak azami miktar.
(2) PEL-OSHA: A.B.D. İş Güvenliği İşçi Sağlığı İdaresi’nce İzin Verilen Maruz Kalınma Sınırı
(3) TLV ACGIII: amerikan Devlet Sanayi Hijyeni Görevlileri Birliği, Eşik Sınır Değeri
(4) TWA: 8 saatlik işgünü boyunca maruz kalınabilecek ortalama miktar.
(5) LD: Farelerde öldürücü miktar LC: Farelerde öldürücü konsantrasyon

TEHLİKELERİN TANIMLANMASI

 Acil durum gözden geçirmesi
Renksiz, keskin nahoş kokulu ve aşındırıcı bir gazdır. Gözler ve deri de dahil maruz kalan dokuda, aşırı tahriş ve yanıklara neden olur. Gazın solunması akciğerlerde hasar, şişme, su toplaması (ödem) ve kimyasal pneumonitise yapar. Basınçlı gazdır. 50 0C’ın altında kullanılmalı ve muhafaza edilmelidir.

Vücuda giriş yolu

Sağlığa etkileri

Göze etkileri
Düşük yoğunluktaki konjünktüve neden olur. Daha yüksek yoğunlukta ürün ile temas, şişme, ağrılı yanıklar, lezyonlar ve olası görme kaybına neden olur.
Cilde etkileri
Düşük yoğunluktaki ürün dermatite (cilt yangısı) neden olur. Daha yüksek yoğunluktaki ürün ile temas, kostik yanığına benzer yanıklara ve inflamasyona neden olur. Zehirleyici seviyede maruz kalma erken nekroz ve ciltte yara meydana gelmesiyle sonuçlanacak cilt lezyonlarına yol açar.
Yutma etkileri
Potansiyel maruz kalma yolu olarak değerlendirilmemiştir.
Solunuma etkileri
Üst solunum yolu sisteminde ve tüm mukoza tipi hücrelerde aşındırıcı ve tahriş edici etkisi vardır. Solunan gazın yoğunluğuna bağlı olarak, yanma duygusu, öksürük, hırlama, nefes darlığı, baş ağrısı, mide bulantısı ve yere yığılma ve ölüme neden olur. Çok fazla miktarda solunduğundan, üst hava yolunda (larinks ve bronşlar) kostik yanığına benzer yanık ve ödem ile kimyasal pneumonitise neden olur. Eğer akciğerlerin derinlerine inerse, akciğer ödemi ile sonuçlanır. Akciğer ödemi ve kimyasal pneumonitis ölümle sonuçlanma olasılığı mevcuttur.
Gaza maruz kalındığında ağırlaĢan tıbbi durumlar
Daha önce var olan göz, cilt ve solunum sistemi hastalıkları daha da ağırlaşır.

İLK YARDIM UYGULAMALARI

Gözler
 Amonyak etkilenmiş gözü en az 15 dk. Bol temiz su ile yıkayınız. Göz kapaklarını kaldırarak gözlerin bol suyla yıkandığından emin olun. Amonyağa maruz kalma olasılığı olan kişiler kontak lens kullanmamalıdırlar. Gözleri etkilenen kişiler derhal tıbbi müdahale yapılmasının sağlanması gerekir.
Deri
Kirlenmiş elbiseleri çıkarın ve etkilenen bölgeleri bol miktarda ılık su ile yıkayın. Eğer tahriş devam ediyor ve deride hasar oluşmuş ise, derhal tıbbi müdahale yapılmasını sağlayın.
Yutma
Potansiyel maruz kalma yolu olarak değerlendirilmemiştir.
Solunum
 Aşırı maruz kalınan tüm vakalarda derhal tıbbi müdahale zorunludur. Kurtarma personelinde solunum cihazı bulunmalıdır. Bilinci yerinde olan etkilenmiş kişilere yardım edilerek gazla kirlenmemiş bir alana götürülmeli ve temiz hava solunması sağlanmalıdır. Solunum problemi varsa oksijen verilmelidir. Gazla kirlenmiş alandan çabuk uzaklaşmak çok önemlidir ve eğer nefes alma durursa suni solunum ve oksijen takviyesi uygulanmalıdır. Hastanın sıcak ve sakin kalması sağlanmalıdır. Tükürüğün veya kusmuğun solunum yolunu tıkamamasına dikkat edilmelidir.

YANGIN İLE MÜCADELE ÖNLEMLERİ

Yangın ve patlama tehlikesi
Amonyağın asgari tutuşma enerjisi çok yüksektir. Hidrokarbonların tutuşması için gerekli enerjiden 500 kere daha fazladır ve hidrojeninkinden 1000 ile 10000 kez daha yüksektir. Ancak, havada düşük konsantrasyonlardaki gaz tutuşur. Kapalı ortamda gaz yayılması patlama tehlikesi oluşturur. Yangın ortamında tüpler, sıcaktan ötürü artan basınca dayanamayarak şiddetle patlayabilir.
Söndürme aracı
Su sisi. Çevrede bulunan maddelere uygun yangın söndürücüler kullanılmalıdır. Su ve amonyak bileşimi kuvvetli baz oluşturur, çevre uyumuna dikkat etmek gereklidir.
Yangın ile mücadele talimatı
 Mümkünse, gaz akışı durdurulmalıdır. Acil duruma müdahale edecek görevliler artı basınçlı solunum cihazı takmalı ve bütil kauçuğundan yapılmış koruyucu elbise ile bot giymelidirler. Amonyak suda çözündüğü için, su en iyi söndürücüdür. Su yangını söndürürken aynı zamanda yayılan amonyak gazını da emer. Çevredeki tüpler su tutularak soğutulmalıdır. Akan su aşındırıcı olduğundan, su giderlerine ve atık su borularına girmesi önlenmelidir. Yangına maruz kalan tüpler alevler söndürüldükten sonra da bir süre daha soğutulmaya devam edilmelidir.

KAZ SONUCU GAZ YAYILMASINA KARŞI ALINACAK ÖNLEMLER

Etkilenen alandan tüm personel tahliye edilmelidir. Yetkili olmayan ve korunmasız kişilerin alana girmesine izin verilmemelidir. Cildin ve gözün korunması için uygun koruyucu donanım kullanılmalıdır. Ateşleme kaynakları söndürülmelidir. Kaçak, gaz kullanıcısının donanımında ise, onarıma başlamadan önce inert gaz ile borular süpürülmelidir. Tüpte veya tüp vanasında ise, 1. Bölümde belirtilen GÜNEŞ tesisi aranmalıdır. Kapalı alan havalandırılmalıdır, vantilatör gibi cihazlar kullanılacak ise patlama korumalı (ex-proof) olmalıdır.

KULLANMA VE DEPOLAMA

Amonyak sistemi ile ilişkili olan tüm hatlar ve donanım topraklanmalıdır. Elektrik donanımı kıvılcım çıkartmaz veya patlama korumalı (ex-proof) olmalıdır. Gaz halinde veya sıvı susuz amonyak belirli metalleri çevre sıcaklığında aşındırır. Oksijenin varlığı alaşımsız veya yarı alaşımlı çeliklerin aşınmasını arttırır. Suyun 4 katılması bu artışı önler. Susuz amonyak sistemleri titizlikle kuru muhafaza edilmelidir. Sadece iyice havalandırılan yerlerde kullanılmalı ve kullanım dışındayken, tüplerin kapakları takılı kalmalıdır. Tüpler sürüklenmemeli, kaydırılmamalı veya yuvarlanmamalıdır. Tüplerin taşınmalarında tüp arabaları kullanılmalıdır. Tüpler, tüp dolum basıncından daha düşük basınç düşürücü regülatör kullanılmalıdır. Hiçbir yöntemle, ürünün tüpten çıkışını hızlandırmak için tüp ısıtılmamalıdır. Kullanım noktasından tüpe gazın geri kaçması tehlikesine karşı kullanılan hattında geri dönmesiz vana kullanılmalıdır. Tüpleri fiziksel hasardan korunmalıdır. Serin, kuru, iyice havalandırılan yerlerde bulundurulmalı ve yoğun trafik olan yerlerin ve acil çıkışların uzağında tutulmalıdır. Tüpler ahşap gibi yanıcı yapılarda bulundurulmamalıdır. Tüplerin depolandığı yerde sıcaklığın 50 0C’yi aşmaması gerekmektedir. Tüpler, düşme veya devrilmelerini önlemek için dik olarak ve sağlam şekilde depolanmalıdır. “İlk giren – ilk çıkar” sistemi kullanılarak dolu tüplerin uzun zaman depoda kalmaları önlenmelidir. “SİGARA İÇİLMEZ” veya “AÇIKTA ATEŞ YAKILMAZ” uyarılarını depolama alanında asılı bulundurulmalıdır. Depolama alanında veya kullanım alanında tutuşturma kaynağı bulunmamalıdır. Hiçbir zaman basınçlı gaz tüpü veya kriyojenik gaz tüpü (LC) kapalı bir alanda örneğin otomobil bagajında, minibüs içinde veya station vagon aracın içinde taşınmamalıdır. Bir sızıntı yangın, patlama, boğulma veya zehirlenmeye maruz kalma ile sonuçlanabilir.

MARUZ KALMA KONTROLLERİ, KİŞİSEL KORUNMA

Çalışma sırasında maruz kalma kontrolleri
Havadaki gaz konsantrasyonunun geçerli maruz kalma sınırlarının üzerine çıkmasını önlemek için ortamın havalandırılması gerekir. Düşük miktarda gaz kaçağı olasılıklarına karşı laboratuar türü bir davlumbaz yeterli olacaktır.
Gözlerin / yüzün korunması
Gaz geçirmez kimyasal gözlüğü veya uygun filtre elemanı olan tam yüz maskesi takılmalıdır.
Derinin korunması
 Maruz kalmayı önlemek için koruyucu eldiven, çizme veya bütil kauçuk mamül, vücudu tamamen örten koruyucu giysi kullanılmalıdır.
Solunum korunması
Tam yüz maskeli artı basınçlı solunum havası hattı kullanılmalıdır.
Diğer / genel korunma
İşe uygun emniyet ayakkabıları, emniyet duşu, göz yıkama “şişesi” ve diğer koruma araçları.

FİZİKSEL VE KİMYASAL ÖZELLİKLER

KARARLILIK VE REAKTİVİTE

Kararlılık: Kararlı
Kaçınılması gereken koşullar (Kararlılık açısından): Sudan kaçının.
Uyuşmayan malzemeler: Asitler ve oksitleyici malzemelerle (flor, klor vb.) reaksiyona girer. Bakır, çinko, kalay, pirinç ve birçok metal yüzeyde aşındırıcıdır. Hipoklorit veya diğer halojen kaynaklarla tepkimeye girerek basınca ve sıcaklığa hassas patlayıcı bileşikler oluşturur. Patlayıcı karışım oluşturacağından gümüş ve civa ile temas etmemesi gerekir.
Tehlikeli ayrışma ürünleri: Yüksek sıcaklıklarda 840 0C hidrojen
Kaçınılması gereken koşullar: Yok
Tehlikeli polimerleşme: Oluşmaz.
11 TOKSİKOLOJİK BİLGİ
Solunum: Amonyak akciğerlerde ve solunum borusunda şiddetli tahrişe ve tahribata yol açar. Amonyakta akut LC50 değeri (1 saat, farelerde) 7338 ppm’dir. Yüksek miktarda maruz kalındığında ani ve/veya uzun erimli solunum problemleri meydana gelir. Belirtiler maruz kalındıktan sonra gecikmeli olarak görülebilir.
Deri ve göz: Deriyle temas yanıklara ve su toplamasına, gözle temas hasara veya kısmi ya da tam körlüğe neden olabilir.
Mutajen: Bakteri ve memelilerde yapılan deneylerde genetik astasyonlar gözlenmiştir.

ÇEVRE BİLGİSİ
Sudaki organizmalar için çok toksitlidir.